Vandaag wil ik het hebben over onze zon en haar zonne-activiteit, of beter gezegd, het uitblijven van zonne-activiteit. Want, je mag er dan misschien weinig of niets over horen of lezen in de pers, in het wetenschapswereldje is de laatste tijd meer en meer te doen over de langdurige 'winterslaap' van onze zon.

Wat is onze zon eigenlijk? De zon bestaat momenteel voor 70% uit waterstof, 28% uit helium en 2% andere stoffen zoals zuurstof, koolstof, neon, ijzer, ... Deze samenstelling is echter niet stationair. Per seconde wordt er via kernfusie zo'n 700 miljoen ton waterstof in 695 miljoen ton helium omgezet. Ter illustratie: Stel dat we met 7 miljard mensen op aarde zijn en elk gemiddeld 50 kg wegen (denk aan kinderen), dan is 700 miljoen ton tweemaal zoveel als het totale gewicht van alle mensen samen...

De 5 miljoen ton massa die overblijft, wordt uitgestraald onder de vorm van pure elektromagnetische energie. Inderdaad, energie en massa kunnen uitgewisseld worden: E=mc². Het is die elektromagnetische energie die ervoor zorgt dat je bruin wordt tijdens de zomer, dat de aarde verlicht wordt, dat planten zuurstof aanmaken en dat er leven is op aarde.

Op het oppervlak van onze zon bevindt zich een wirwar van magnetische velden. Die velden houden enorm veel energie vast en wanneer die energie plotseling vrijkomt, dan onstaan er zonnevlammen of wetenschappelijk gezegd: protuberansen. Hieronder zie je een kort filmpje met wat zonne-activiteit onder de vorm van zonnevlammen. De vreemde vorm die de zonnevlammen aannemen komt doordat de protuberansen bestaan uit geladen deeltjes en zoals jullie allemaal wel weten schikken geladen deeltjes zich volgens magnetische veldlijnen.

Een maatstaf voor de activiteit van de zon is het aantal zonnevlekken. Zonnevlekken zijn - relatief natuurlijk - donkere, koelere vlekken op het oppervlak van de zon. Hoe meer zonnevlekken er zijn, hoe actiever onze zon is en vice verse. Meer nog, er is ook een regelmaat achter te vinden. Onze zon blijkt zich aan een 11 jaar durende cyclus te houden, waarbij er tijdens het zonnemaximum een maximum - nogal logisch - aan activiteit is en tijdens het zonneminimum bijna geen. Het laatste zonnemaximum vond plaats in 2001. Bewijs hiervan is de foto hieronder waarop een gespikkelde zon te zien is.

Hieronder zie je nog een zonnevlek, maar dan ingezoomd. Die kleine vakjes die je kan zien worden granules genoemd.

Zonnevlekken werden in de oudheid al waargenomen, maar dit alleen bij perfecte omstandigheden. Bijvoorbeeld wanneer er een hele grote zonnevlek aanwezig was, kon deze tijdens een zonsondergang - overdag kan je natuurlijk niet in de zon kijken - met het blote oog gezien worden. Systematische observaties begonnen pas in de 17e eeuw, na het uitvinden van de telescoop. Één van de bekendste pioniers bij het 'ontdekken' van zonnevlekken was de uitvinder van de telescoop zelf, Galileo Galilei.

In 1843 merkte Heinrich Schwabe dat het aantal zonnevlekken een ongeveer 10 jaar durend cyclisch patroon volgde. Nog steeds wordt de zonnecyclus "de zonnecyclus van Schwabe" genoemd. In 1853 preciseerde Rudolf Wolf dat getal tot 11,1 jaar.

Momenteel bevinden we ons in het zonneminimum tussen cyclus 23 en cyclus 24. Maar, niet elke cyclus is gelijk. Sommige cycli hebben langere minima of actieve minima of actievere maxima of...Tussen 1645 en 1715 vertoonde de zon amper zonnevlekken. Die periode wordt het Maunder minimum genoemd. En wat blijkt? De globale temperatuur was toen 1 graad lager dan gewoonlijk, in de lage landen was het zelfs nog kouder dan dat. Daarom staat de periode ook bekend als 'de kleine ijstijd'. Het is toen dat Breughel zijn befaamde sneeuwtaferelen schilderde. Een gebrek aan zonne-activiteit zorgt dus voor een temperatuursdaling hier op aarde. Op de afbeelding hieronder zie je de zonneactiviteit in functie van de tijd. Bemerk Maunder minimum tijdens de tweede helft van de zeventiende eeuw.

Nu kunnen we ons de vraag stellen: Zou het omgekeerde ook waar zijn? Zou een verhoogde zonne-activiteit zorgen voor het stijgen van de temperatuur hier op aarde? Verschillende wetenschappers menen van wel en aanwijzingen zijn er ook. Als je namelijk nog eens kijkt naar de afbeelding hierboven, dan zie je dat de laatste 50 jaar de zonne-activiteit hoger kwam te liggen dan normaal. En toevallig of niet, de laatste 50 jaar swingt de temperatuur de pan uit. Bemerk ook het gemeenschappelijke dipje van beide grafieken rond 1910.

Tijdens de laatste cyclus, cyclus 23, werden alle grootterecords van zonnevlammen gebroken en dat vooral in het jaar 2003, een jaar dat bij mij toch eeuwig herinnerd zal worden als een jaar met een zomer waarin zowat alle hitterecords gebroken werden. Ik ben natuurlijk niet naïef. Deels zal dit alles wel door toeval wat bijgekleurd zijn, maar dat er een verband bestaat tussen zonneactiviteit en de temperatuur hier op aarde staat vast. De kleine ijstijd is er het bewijs van.

Zoals ik al zei bevinden we ons momenteel in het minimum tussen cyclus 23 en cyclus 24. De laatste decennia is het onderzoek naar het gedrag van de zon aardig toegenomen en talloze wetenschappers probeerden natuurlijk de activiteit van de volgende cyclus te voorspellen. Sommigen zeiden dat cyclus 24 een zwakke cyclus zou worden, andere geloofden dat de zon tijdens cyclus 24 net enorm actief zou zijn. Wie er gelijk zal hebben moet nog blijken, maar waar iedereen het wel over eens was, was het beginpunt van cyclus 24. De nieuwe cyclus zou starten in maart 2008. En daar wringt het schoentje. We zijn al januari 2009 en nog steeds is er op de zon geen noemenswaardige vlek te bespeuren.

Nu de zon het voorbije jaar meer dan 200 dagen vlekkenvrij geweest is, beweren sommigen dat er ons een nieuwe kleine ijstijd te wachten staat. Zo'n vaart zal het waarschijnlijk niet lopen, maar dat de nieuwe cyclus nu wel erg lang uitblijft begint iedereen toch lichtjes zorgen te baren. Op 23 september hield NASA nog een persconferentie omdat ze zich zorgen beginnen te maken over de huidige toestand van de zon.

Sommigen onder jullie weten misschien dat ik er van overtuigd ben dat de aarde mede door menselijk handelen aan het opwarmen is en vragen zich dan misschien af wat ik hier nu allemaal zit te zwanzen over het verband tussen zonne-activiteit en de temperatuur op aarde. Dat de aarde opwarmt, daar twijfelt niemand aan, enkel de meningsverschillen over de oorzaak ervan zorgen voor discussie. Is het de toegenomen zonne-activiteit van de afgelopen decennia? Zijn het de broeikasgassen die we uitstoten? Ik kies geen kant, volgens mij dragen beide factoren hun steentje tot global warming bij. Nog eens, of wij nu wel of niet de oorzaak zijn voor global warming doet er niet toe, dat is compleet irrelevant. Milieuvriendelijker leven is beter voor onze aarde en voor ons, sowieso.